اخلاق و تربیت اسلامی ۲ (رابطه متقابل تعلیم و تربیت و اخلاق)

4bb02010c3d18822206306a00dd91be7_L

در روایات نیز از رابطه علم و عمل مکرر سخن گفته شده و نقش عمل در شکوفایی علم مورد تأکید قرار گرفته است. امام صادق(ع) می­فرماید: «علم، به فراگیری بسیار نیست بلکه نوری است که خداوند در قلب هر کس که بخواهد هدایتش کند تجلی می­دهد.

رابطه متقابل تعلیم و تربیت و اخلاق

در روایات نیز از رابطه علم و عمل مکرر سخن گفته شده و نقش عمل در شکوفایی علم مورد تأکید قرار گرفته است. امام صادق(ع) می­فرماید: «علم، به فراگیری بسیار نیست بلکه نوری است که خداوند در قلب هر کس که بخواهد هدایتش کند تجلی می­دهد. پس هرگاه خواهان چنین علمی بودی، نخست حقیقت بندگی را در قلب خویش تحقق بخش و از خداوند بخواه تا تو را فهم و دانایی بخشد» در چنین نگرشی، علم با بعد والایی که دارد، مقدمه نیست، بلکه غایت ترتیب و خواسته شرایع و تکالیف الهی است و این علم جز از طریق تزکیه نفس میسر نمی­گردد. حضرت امام (ره) بیانی دارد که خلاصه آن چنین است:

تا تزکیه نباشد تعلیم کتاب و حکمت میسور نیست. باید تزکیه بشود نفوس از همه آلودگیها که بزرگترین آلودگیها عبارت است از آلودگی نفس انسان و هواهای نفسانیه. تا انسان از حجاب بسیار ظلمانی خود خارج نشود… لیاقت پیدا نمی­کند که این نور الهی در قلب او منعکس بشود.

موضوع تربیت و اخلاق

موضوع تربیت و اخلاق، انسان است. انسان از دیدگاه اسلام و مکاتب الهی، دارای دو بعد جسمانی و روحانی (مادی و معنوی) است که هر کدام قابلیت تربیت دارد: بنابراین، شناخت این ابعاد برای تربیت ضروری است موضوع بحث ما در این مقال، تربیت بُِعد معنوی و نفس به معنی جان و روان آدمی است که شخصیت واقعی او را تشکیل می­دهد از این رو، شناخت این بعد یعن «معرفۀ النفس» در تربیت و اخلاق اهمیت ویژه­ای دارد؛ زیرا دانش تربیت و اخلاق از حالات نفس و قوا و استعدادها و گرایشهای اخلاقی و انسانی و چگونگی هدایت و باروری آنها سخن می­گوید.

قلمرو تربیت و اخلاق

تربیت اسلامی گستره­ای فراگیر دارد و تمام ابعاد وجود انسان را در زمینه­های مادی، معنوی، عقلی، عاطفی، اخلاقی، عرفانی، فردی و اجتماعی در بر می­گیرد و اخلاق همان «ملکه نفسانی» است که از دیدگاه اسلام بر ایمان و تعبد تسلیم در برابر آفریدگار جهان متکی است و بدین ترتیب جوهره آن یک حقیقت بیش نیست، اما در عینیت و عمل جلوه­های مختلفی دارد و در هر یک از روابط انسان قابل تصور است. انسان، دارای چهار نوع رابطه است: رباطه با خدا، با خود، با مردم و با جهان پیرامون خود و در هر یک از این روابط می­توان برای اخلاق و تربیت جایگاهی تصور کرد.