ارزش تعلیم و تعلم در اسلام

06eb7df1ccb6d94b1399309f36fd548a_L

در دین مبین اسلام علم و عالم ارزش بالایی داشته و بسیار مورد احترام و تکریم قرار گرفته است. در این باب آیات و روایات بسیاری وارد شده است که بیانگر این ارزش والاست. در این نوشتار به گوشه ای از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

یکی از ارزش‌های اسلامی در قرآن، «علم و دانش» است. احترام به علم و عالم نیز از آموزه‌های مورد تأکید دین اسلام است و هر دانشی که سعادت و سیادت امّت اسلامی را تأمین کند مورد ترغیب قرآن کریم است و تکریم و یاری دانشمندان و دانش پژوهانی که با تلاش و کوشش خود مشکلات جامعه و مردم مسلمان را حل می کنند و موجب عزّت و استقلال آنان دربرابر بیگانگان می شوند، بر امّت اسلامی لازم است. در این‌جا سخن از دانشمندان و دانشی است که موجب نجات مردم از انحراف و هدایت آنان به توحید باشد و آیات و روایات، افزون بر تکریم و اجلال آنها، یاری کردن و اطاعت از آنان را شایسته و لازم دانسته است. شکی نیست که برتری و ارجحیت، از آن کسانی است که در راه تحصیل علم گام برمی‌دارند، و ساعت‌هایی را به تعلیم و تعلم سپری می‌سازند و از دیار جهالت و لو چند قدم در شبانه روز به سوی عالم علم و نور،‌ هجرت می‌کنند.

خدا درباره ی ارزش علم و عالم در قرآن می فرماید :« قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ» (بگو: آیا کسانی که خدا و دین او را می شناسند با کسانی که خدا و دین او را نمی شناسند یکسانند؟ تنها خردمندان اند که حقایق را در می یابند.)(زمر/۹)

همچنین در قرآن کریم ویژگی‌های عالمان مورد احترام را برشمرده است؛ از جمله: خشیت الهی، ابلاغ رسالت و نترسیدن، فروتنی و تسلیم در برابر قرآن، گریه و مناجات، زمان شناسی و خودشناسی.

در دین مقدس اسلام و سیره عملی پیامبر و اهل بیت علیهم السلام همواره بر تکریم علما و دانشمندان دین تأکید شده است. وقتی که به مسایل مربوط به علم و عالم از نگاه پیامبر اعظم(ص) می نگریم، انسان حیرت زده می شود که چقدر آن بزرگوار به علم و عالم اهمیت می داد و چقدر به کلیات و جزئیات این مساله توجه نموده است: به علم، علوم سودمند، علم زیان آور، انتشار علم، عالم، عالم با عمل، عالم بی عمل، زندگی و مرگ عالم، حق عالم، هم نشینی با علما، پرسش از عالم، دوستدار علم، علم آموز، نهی از جهل گویی، علم گم شده مومن و…

پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «اَکْرِمُوا الْعُلَماءَ فَاِنَّهُمْ وَرَثَهُ الْأَنْبِیاءِ فَمَنْ أَکْرَمَهُمْ فَقَدْ اَکْرَمَ اللهَ وَرَسُولَهُ؛ دانشمندان را گرامی دارید که آنها وارثان پیامبرانند و هر که آنان را احترام نماید، خدا و رسولش را احترام نموده است.»

همچنین در جای دیگر می‌فرمایند: «برتری عالم بر عابد همچون برتری ماه شب چهاردهم بر دیگر ستارگان است.»

امام علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «مَنْ وَقَّرَ عالِماً فَقَدْ وَقَّرَ رَبَّهُ؛ کسی که به عالمی احترام نماید، به خدا احترام نموده است.»
امام موسی کاظم ـ علیه السّلام ـ فرمود: «عَظِّمِ الْعالِم لِعِلمِهِ وَدَعْ مُنازَعَتَهُ؛ عالم را به جهت علمش تعظیم و احترام کن و با او منازعه منما.»

یکی از عبادتهای پر فضیلت، تکریم عالمان است. در باب احترام به عالم و تکریم آنان اصول مختلفی بیان شده و روایاتی دراین‌باره وارد شده است:

  • نگاه به عالم: پیامبر(ص) فرمود: «نگاه به چهره ی عالم عبادت است.»
  • گرامی داشتن عالمان: پیامبر(ص) فرمود: «هر کس عالمی را گرامی بدارد مرا گرامی داشته است و هرکس مرا گرامی بدارد خدا را گرامی داشته و هرکس خدا را گرامی بدارد پایان کارش بهشت است.»
  • حق عالمان بر دیگران: امیر مؤمنان(ع) می‌فرماید: «از حقوق عالم این است که از او زیاد نپرسی و لباسش را نگیری و هرگاه به او وارد شدی و گروهی نزد وی بودند بر همه ی آنان سلام کن و به طور ویژه به او احترام کن و پیش روی او بنشین نه پشت سرش و با دست نزد او اشاره نکن و اقوالی را که مخالف قول اوست از این و آن نقل نکن و از طولانی شدن همراهی با او بی قرار و ناراحت نشو، چرا که مَثَل عالم بسان ابری است که انتظار می کشند از آن قطره ای بیفتد.»
  • تکذیب نکردن آنان: گفته‌ی علما را به مجرد اینکه با فکر و عقیده‌ی کسی جور در نمی‌آید، نباید تکذیب کرد. امام صادق (ع) درباره حقوق عالم فرمود: «… ولاتکثر من القول قال فُلان و قال فُلان خلافاً لقوله… ؛ در مخالفت با گفته او زیاد نگو: فلانی چنین گفته و فلانی چنین گفته».
  • خدمت کردن به آنان: علی (ع) فرمود: «إذا رَأَیْتَ عالِماً فَکُنْ لَه خادِماً؛‌اگر عالمی را دیدی، خدمتگزار او باش»
  • دیدار و زیارت آنان: پیامبر (ص) فرمود: «مَنْ زارَ عالماً فکأنما زارنی؛ هر کس عالمی را زیارت کند، گویی مرا زیارت کرده است»؛ و در روایت دیگر، پیامبر (ص) فرمود: «زیارت کردن علما، نزد خدا محبوب‌تر است از هفتاد حج و عمره‌ مقبول و خداوند هفتاد درجه، مقام زائر علما را بالا می‌برد و رحمتش را بر او نازل می‌کند.»
  • شنیدن از آنان: امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: «إذا جَلَسْتَ إلی عالِم فَکُنْ عَلی اَنْ تَسْمَعَ أحْرص مِنْکَ عَلی أن تَقُول؛ هرگاه با دانشمندی همنشین شدی، سعی کن بیشتر از آنکه سخن بگویی، گوش کنی.»
  • اهانت نکردن به عالم: امیرمؤمنان (ع) فرمود: «از سبک شمردن عالمان بپرهیز، زیرا موجب کاهش ارزش تو و بدگمانی به تو و نیز موجب تکّبر تو می شود.» همچنینرسول خدا (ص) فرمود:«هرکس صاحب علمی را خوار کند مرا خوار کرده و هرکس مرا خوار کند کافر است.»

عباراتی که آمد همگی گوشه ای از روایات در باب تکریم علم و علماست؛ و در اینجا مجالی برای شرح تفصیلی دیگر روایات نیست. امید است که با توجه به این اصول و آیات و روایات، در جهت رعایت آداب تعلیم و تعلم بیشتر بکوشیم.