اینجا میدان مبارزه است؛ مسلّح وارد شوید! (۱)

7cee367fd12ab81e6ccfd7ebc32d45ef_L

یادداشتی پیرامون فرصت ها و تهدیدهای شبکه اینترنت و فضای مجازی
به طور معمول در طول تاریخ نگاه به مسائل جدید، یک نگاه منفی بوده و یا در بهترین حالت مثبت نبوده است. این نوع نگاه به خصوص از طرف افراد متدین و معتقد مطرح می‌شده است. چرا که به دین اعتقاد داشته‌اند و نگران آسیب دیدن رابطه‌شان با خدا هستند. در کشور خودمان در مورد بلندگو و یا در موارد تازه‌تر مثل ویدئو و ماهواره می‌توانیم این مسأله را مشاهده کنیم. رویکرد عمومی به فضای مجازی و شبکه اینترنت نیز یک چنین رویکردی بوده است و تا امروز نیز که این مسأله بسیار فراگیر شده است و یکی از ملزومات اصلی زندگی نسل جدید است، چنین نگاه منفی‌ای وجود دارد و در تصمیم گیری‌های مسئولین به وضوح قابل مشاهده است.

 

شیوه برخورد با مسائل جدید ریشه عمیقی دارد و مدت‌هاست اندیشمندان فراوانی در مورد نوع برخورد با این مسائل و پدیده‌های جدید که حاصل دنیای مدرن است، بحث و گفتگو کرده‌اند و نظرات مختلفی تولید شده است. اما برای این‌که در ادامه بحث مشکلی نباشد، در همین ابتدای کار موضع خود را با بیانی از استاد شهید مرتضی مطهری مشخص می‌کنیم. ایشان در این زمینه می‌فرمایند: « آلات زندگی راه زندگی را عوض نمی‌کند ، بلکه حرکت انسان را در هر راهی که می‌رود تسریع می‌کند ؛ خواه راه، راه سعادت باشد یا راه شقاوت ، راه عدالت باشد یا راه ظلم ، را‌ه‌ها همان راه‌هاست ؛ چیزی که هست این وسایل ، موفقیت هر کسی را در همان منظوری که دارد ، بهتر تأمین می‌کند .»[۱]

برای درک درست از نحوه برخورد با یک پدیده جدید، اولین کار شناخت ویژگی‌های آن مسأله است. با این توضیح در ابتدا مروری داریم بر ویژگی‌های شبکه اینترنت و فضای مجازی و پس از آن به بررسی نحوه استفاده از آن و تهدیدها و فرصت‌های پیشِ‌رو خواهیم پرداخت.

فضای مجازی و شبکه اینترنت از ابتدای کار خود تا امروز که مدت زیادی نیز از آن نمی‌گذرد، رشد بسیار سریعی داشته، به صورتی که زندگی همه افراد را تحت‌الشعاع قرار داده است. با ظهور این پدیده، فرایند ارتباط وارد مرحله جدیدی شد که تا قبل از این اصلاً چنین تصوری نیز محال بود. ارتباطات محدود بین فردی در یک شهر و حداکثر یک کشور به سرعت تبدیل شد به ارتباطات گسترده در تمام جهان. به صورتی که یک فردِ روستایی در یک کشور فقیر آفریقایی به راحتی ‌و در کسری از ثانیه می‌تواند با یک فرد متمول در پایتخت آمریکا ارتباط برقرار کند؛ و یا یک مسلمان شیعه ایرانی با یک یهودی صهیونیست در اسرائیل می‌تواند ارتباط برقرار کند. اینترنت و فضای مجازی مرزهای زمانی و مکانی را درهم شکست. این یکی از مهمترین ویژگی‌های این پدیده نو است.

از طرفی با روی کار آمدن اینترنت، علاوه بر گستردگی و فراگیر شدن ارتباطات، هویت افراد نیز وارد فاز جدیدی شد. وقتی ارتباط مستقیم و چهره‌به‌چهره قطع شود و شناخت افراد محدود شود، فرد می‌تواند برای خود هویت جدیدی بسازد و با این هویت جدید با خیلی از محدودیت‌های زندگی واقعی مواجه نخواهد بود. شما آزادی بیشتری برای بیان آنچه واقعاً هستید پیدا می‌کنید و حتی می‌توانید با استفاده از یک مشخصات فرضی، زندگی دومی را برای خود شکل دهید. یعنی فضای مجازی به شما یک هویت مجازی می‌دهد که در آن می‌توانید خودِ واقعی‌تان را با همان افکار و احساساتی که در فضای واقعی و به دلیل محدودیت‌های موجود امکان بیان و بروز پیدا نمی‌کرد، نشان دهید. حتی می‌توانید آنچه نیستید را هم شکل دهید و زندگی دومی را بر اساس آنچه نیستید و دوست دارید باشید شکل دهید. این تحولات در مسأله هویت نیز ویژگی دیگری است در فضای مجازی.

البته این حس آزادی و رفع محدودیت‌هایی که در بحث هویت مطرح شد، در حد یک احساس سطحی است. چرا که امروزه دیگر بر کسی پوشیده نیست که در این شبکه اینترنت دیگر هیچ خلوتی برای افراد باقی نمانده است. یعنی امنیت در فضای مجازی کاملاً شکسته شده است. از دسترسی به اطلاعات به اصلاح محرمانه و شخصی شما تا شنود و جاسوسی و … توسط سازندگان و گردانندگان این فضا برای همه کاملاً شناخته شده است.

از دیگر مسائلی که در فضای مجازی مطرح است فضای تعاملی است. یعنی مصرف‌کنندگان محتوا در رسانه‌های پیشین، خود در این‌جا تولیدکننده محتوا هستند. یعنی یک نفر هم تولیدکننده و هم مصرف‌کننده محتوا است. حال وقتی گردانندگان این فضا خودِ افراد هستند و این بستر تقریباً برای همه افراد در تمامی دنیا فراهم شده است، ببینید چقدر محتوا تولید می‌شود. یعنی افراد با انبوهی از محتوا و اطلاعات روبرو هستند که به دلیل حضور گسترده عامه مردم در این فضا، عمق و سندیت این اطلاعات به صورت جدی مورد نقد است. و این یعنی انبوهی از اطلاعات که از عمق کمی برخودار است و در بیشتر موارد قابل اعتماد نیست. فرض کنید همان حرف‌هایی که در میان عامه مردم هست، مکتوب شده و به صورت انبوه منتشر شود.

این مسأله خود را زمانی بیشتر نشان می‌دهد که شما حرف‌ها و اظهارنظرهای‌تان را بدون کمترین هزینه‌ای در اختیار مخاطبان بسیاری قرار می‌دهید. یعنی حس سخن گفتن و اظهار نظر افراد این‌گونه و در بهترین حالت ارضا می‌شود. این هزینه پایین و قدرت انتقال بالا از مهمترین ویژگی‌های این پدیده است.

سرعت تولید محتوا در این فضا بسیار بالا است و از دیگر ویژگی‌های این فضا می‌توان به به‌روز بودن اطلاعات اشاره کرد. هم‌چنین فضای مجازی بستر مناسبی برای ذخیره محتوا است. یعنی می‌توان یک آرشیو بسیار بزرگ از همه نوع محتوا از گذشته‌های خیلی دور تا حال را در اختیار داشت. این‌گونه در وقت صرفه‌جویی می‌شود. یعنی خیلی از مسائل امروز ما را در گذشته دیگران حل کرده‌اند و ما نیز به واسطه این فضای جدید همه را در اختیار داریم. در نتیجه نیازی به حل آن‌ها نیست و این سرعت رشد را بسیار بالا می‌برد.

یکی دیگر از ویژگی‌های شبکه اینترنت، ارتباط افراد با یکدیگر خارج از فضای غالب رسانه‌های جمعی است. در دیگر رسانه‌های موجود فضای غالب رسانه در دست امپراطوری‌های رسانه‌ای است. آن‌ها هستند که مسائل را آن‌گونه که خود می‌خواهند برای مخاطب نشان می‌دهند. اما در فضای مجازی می‌توان این فضا را دور زد. به عنوان مثال این تصویر غلطی که در رسانه‌ها از اسلام هست را می‌توان با ارتباط مستقیم با یک مسلمان در فضای مجازی تغییر داد.

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان، ارتباطات گسترده خارج از محدودیت‌های زمانی و مکانی و همچنین به‌دور از فضای غالب رسانه‌های جمعی،ظرفیت و سرعت انتقال بالای پیام، قدرت شکل‌دهی هویت جدید با حذف محدودیت‌ها و القاء حس آزادی بیشتر، دسترسی به اطلاعات انبوه، متنوع، تازه و به‌روز، و همچنین هزینه کم را از مهمترین ویژگی‌های شبکه اینترنت و فضای مجازی به شمار آورد.

هر کدام از این ویژگی‌ها همان‌طور که در ابتدای بحث عرض شد می‌تواند بسته به نیت و هدف استفاده‌کنندگان، آثار خوب یا بدی داشته باشند. حال اگر با عینک انقلاب اسلامی نگاهی بیاندازیم، این پدیده جدید می‌تواند برای ما تهدید و یا فرصت به حساب آید. باید مقدماتی را فراهم کرد و نحوه نگرش و نوع استفاده را تغییر داد.



[۱] – مجموعه آثار،ج ۱۰،ص ۱۷۸٫