خودشناسی-اصول حاکم بر مرتبۀ حیوانی


nafs-1-380x202

۱- قوای انسان در مرتبه حیوانی به دو گروه تقسیم می گردد :

الف) قوای ادراکی    

 ب) قوای تحریکی

۲- قوای مرتبه حیوانی ، همان قوای سازنده مرتبه برزخی ما می باشند .

۳- اینجاست که سرآغاز مباحث برزخ می باشد ، با تمام عرض و طول گسترده ای که در منابع عقلی (کلامی،فلسفی و عرفانی)و نقلی (آیات و روایات) ما دارد .

۴- الف) قوای ادراکی : به آن دسته از قوا گفته می شود که موضوعات فهمی ، تشخیصی و شناختی را برعهده دارند و خود به دوگروه تقسیم می شوند:

الف-۱) قوای ادراکی ظاهری     الف-۲) قوای ادراکی باطنی

۵- قوای ما اعم از ظاهری و باطنی ، مطلقا غیر مادی و باطنی اند .

۶- قوای ظاهری عبارتند از : (تکراری،جهت تثبیت)

  • قوه بینایی (باصره) ⇐ آلت این قوّه = چشم
  • قوه ی شنوایی (سامعه) ⇐ آلت = گوش
  • قوه ی بویایی (شامه) ⇐ آلت = بینی
  • فوه ی چشایی (ذائقه) ⇐ آلت =  زبان
  • قوه ی لمس (لامسه) ⇐ آلت = پوست

 ۷- قوای ادراکی ظاهری : قوای ظاهری را از آن جهت ظاهری می نامند که مستقیماً ، آلات ظاهری دارند وگرنه خود قوا باطنی اند و از طریق آلاتِ جسمانی خود با جهان طبیعت ارتباط می گیرند .

۸- آنچه که ما در خواب و رویا می بینیم با همین قوه باصره و بینایی است ، باوجودی که چشمان ما بسته است . (این امر راجع به سایر قوای ظاهری نیز مصداق دارد .) (تکراری،جهت تثبیت)

۹- قوای ادراکی باطنی : بصورت طولی و مافوق قوای ظاهری اند ، که دو قوه می باشند :

الف-۲-۱) قوه خیال

الف-۲-۲) قوه واهمه

۱۰- قوه خیال : در طول و مافوق قوای ظاهری قرار دارد و وظیفه اصلی او اینست که صورت های دریافت شده از طریق قوای ظاهری را در نفس ما می سازد .(صورت شکل ، صورت بو، صورت طعم ، صورت صوت و صورت لمس)

۱۱- قوه واهمه : در طول و مافوق قوه خیال قرار دارد و وظیفه اصلی او اینست که از صورت های ساخته شده توسط قوه خیال مفاهیم جزئی بسازد .

(درخت = مفهوم کلی—– این درخت خانه ما = مفهوم جزیی)

۱۲- واهمه بالاترین قوه ای است که در یک حیوان حکومت می کند ، یعنی پادشاه مملکت نفس حیوان می باشد .

۱۳- رابطه بین قوای ادراکی دوطرفه می باشد .

۱۴- آنچه در اصل ۸ بیان شد اینگونه صورت می پذیرد که واهمه یک مفهوم جزئی را می دهد به خیال ، خیال از آن یک تصویر می سازد و آن را می دهد به بینایی ( با وجودی که چشم بسته است ) ، و بینایی آن تصویر را می بیند .

اگر شما هم همین الان چشمان خود را ببندید و یک درخت را تصور کنید ، ای سیر در یک آن در نفس شما اتفاق می افتد .

( این مسیر از بالا به پایین بیان شد که می توان آن را از بالعکس هم بیان نمود )

۱۵- قوه خیال ،با آنچه که در ذهن ما جا گرفته که مسئول خیال پردازی است و به امور غیرواقعی می پردازد کاملا متفاوت است و شدت واقعی بودن مرتبه خیال که همان مرتبه برزخی ما است از شدت واقعی بودن جهان طبیعت بسیار بالاتر می باشد ، وتمامی افعال ما ازمنشا خیال به اعضا و جوارح ما راه می یابد .

۱۶- ب) قوای تحریکی : به آن دسته از قوا گفته می شود که موضوعات عملی را برعهده دارند و خود به دوگروه تقسیم می شوند که به آن ها قوای شوقیّه هم گفته می شود :

ب-۱) قوّۀ غضب

ب-۲) قوّۀ شهوت

۱۷- قوّۀ تحریکی غضب : این قوّه مسئولیت دفع ناملایمات را به عهده دارد ، که برای این منظور ، فهم ملایم بودن یا ناملایم بودن را قوای وهم و خیال بر عهده دارند ، لکن تشخیص ناملایم بودن یک شیء خاص و نحوه دفع آن (یعنی به حیطه عمل در آوردن) کار قوه غضب است ، که این طور هم بیان می شود :

( ایجاد انگیزش عملی از طریق تنفّر ) ( انگیزش تنفّری )

( البته بدون توجه به صحت یا سقمِ حقیقیِ تشخیص برای این انگیزش –  زیرا تطبیق صحت و سقمِ تشخیص با قوای ادراکی است )

۱۸- قوه ی تحریکی شهوت : این قوه مسئولیت جذب ملایمات را برعهده دارد ، که برای این منظور ، فهم ملایم بودن یا ناملایم بودن را قوای وهم و خیال بر عهده دارند ، لکن تشخیص ملایم بودن یک شیء خاص و نحوه جذب آن (یعنی به حیطه عمل در آوردن) کار قوه شهوت است ، که این طور هم بیان می شود :

( ایجاد انگیزش عملی از طریق شوق ) ( انگیزش شوقی )

(البته بدون توجه به صحت یا سقمِ حقیقیِ تشخیص برای این انگیزش– زیرا تطبیق صحت و سقمِ تشخیص با قوای ادراکی است)

۱۹- به طور کلی قوای ادراکی در طول و ما فوق قوای تحریکی قرار دارند .

۲۰- در بالا اشاره شد که قوای ادراکی در طول هم هستند و در این بخش می گوییم که قوای تحریکی در عرض هم هستند و از نظر طولی ارجحیتی نسبت به هم ندارند هر چند که از نظر زمان ، قوه شهوت زودتر شکل می گیرد .

۲۱- قوه شهوت از جنینی شکل می گیرد .

۲۲- قوه غضب از دوسه ماهگی شکل می گیرد .

۲۳- همانطور که در ذیل قوای ادراکی باطنی (وهم وخیال) قوای ظاهری ( بینایی ، شنوایی و…) قرار دارند ، در ذیل قوای تحریکی باطنی (غضب و شهوت ) هم ، آلات قوای ظاهری ( چشم ، گوش و …) وهمچنین سایر اعضاء وجوارح قرار دارند.

۲۴- رابطه بین قوای تحریکی یک طرفه ( از بالا به پایین ) می باشد .

۲۵- قوای تحریکی برای ( بقای بدن و استفاده ازبدن برای تکامل نفس) فعالیت می نمایند .

۲۶- قوای تحریکی جهت ظهور و بروزِ مراتب باطنیِ نفس ما در اعضاء و جوارح ، فعالیّت می نمایند .

۲۷- قوه شهوت دو مرتبه کلی دارد :

ب-۲-۱) شهوت فرج : یا همان شهوت جنسی ، که مرتبه قوی تر شهوت می باشد .

ب-۲-۲) شهوت بطن : یا همان شهوت شکم ، که در مرتبه پایین تر قرار دارد ولیکن پایه و اساس شهوت جنسی ، همین شهوت شکم است .