جذب و ارتباطات غیر کلامی

f01ce502715837920e87942116372980_L

اگرچه برای بسیاری از افراد، رایج ترین وسیله ارتباطی، کلمات شفاهی، نمادین یا مکتوب است، اما این شکل از ارتباط تنها شکل ارتباط نیست. ارتباط غیر کلامی یکی دیگر از انواع ارتباط است که بسیار شایان توجه است. در واقع، لغات به تنهایی فقط بخشی از پیام هستند و ممکن است گمراه کننده باشند.

اگرچه برای بسیاری از افراد، رایج ترین وسیله ارتباطی، کلمات شفاهی، نمادین یا مکتوب است، اما این شکل از ارتباط تنها شکل ارتباط نیست. ارتباط غیر کلامی یکی دیگر از انواع ارتباط است که بسیار شایان توجه است. در واقع، لغات به تنهایی فقط بخشی از پیام هستند و ممکن است گمراه کننده باشند. بدین معنی که تقریبا هر جنبه از رفتار انسانی می‌تواند، پیامی را به دیگری منتقل کند. هنگامی که با افراد حلقه صحبت می کنیم، فقط با کلمات ارتباط برقرار نمی‌کنیم، بلکه از راه ارتباطات غیرکلامی، اطلاعاتی درباره خودمان منتقل می‌کنیم که شنونده همراه با کلماتی که انتخاب کرده ایم، آنها را تعبیر و تفسیر می‌کند.

ارتباط غیر کلامی: « شامل آن وجهی از ارتباط است که اختصاصا به جنبه هایی غیر از محتوای کلامی و فرایند بیان کلامی مربوط می شود ». به سخن دیگر، ارتباط غیر کلامی، اطلاعات را بدون استفاده از کلمات منتقل می کند.

مهارت های غیر کلامی به دست آمده از سیره معصومان (علیهم السلام) نیز قابل توجه است که در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود :

۱٫ برقراری تماس چشمی مناسب :

 گاهی می شود به وسیله یک نگاه، دیگران را از خود متنفر کنیم یا به وسیله یک نگاه، محبت خود را در دلن آنها بکاریم. در احادیث و روایت معصومان(علیهم السلام) به این روش در برخوردهای اجتماعی بسیار توجه شده است. بنرای مثال اولین نوع نگاه، نگاهی است که توام با مهر و عاطفه و محبت است، این نگاه بهترین وسیله جلب دوستان و ایجاد محبوبیت در قلوب دیگران است. نگاه عمیقی که با لبخند و خوش رویی آمیخته باشد در کسب محبت و علاقه بسیار موثر است. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید : «نگاه کردن مرد با ایمان به صورت برادر مسلمان خود از روی محبت و علاقه، عبادت است».[۱] دومین نوع نگاه، نگاهی است که از روی چشم و غضب باشد. دیگران از این نوع نگاه می ترسند و به این وسیله مردم تهدید می شوند. این نگاه در دیدگاه معصومان(علیهم السلام) گناهی بزرگ است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مورد این نوع نگاه می فرماید : « هر کس به مسلمانی نظر تندی کند و او را بترساند، خدا او را در قیامت بترساند».[۲] سومین نگاه، نگاه تمسخر آمیز و از روی استهزاء است. این نوع نگاه از نظر اسلام بسیار زشت است و از گناهان به شمار آمده است.

در قرآن کریم برای کسانی که مردم را با گوشه چشم و نگاه مسخره آمیز بنگرند و آنان را اذیت کنند در جهنم محلی به نام «ویل» در نظر گرفته شده تا به کیفر عملشان برسند.  پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در اشاره به اهمیت تماس چشمی و نوع نگاه در ارتباطات رو در رو می فرماید : « روا نیست که مومن به برادر خویش به تندی نظر کند، که مایه آزار او شود».[۳] نگاه های تند و خشن موجب آزرده شدن دیگری و اسیب به روابط بین فردی خواهد شد. بنابراین، ما با نوع نگاه خود به دیگری می فهمانیم حوصله شنیدن سخنانش را نداریم یا بر عکس، علاقه مند به شنیدن حرف هایش هستیم، با چشم ها به دیگری می‌فهمانیم از دیدن وی ناراحت یا شاد هستیم و … لزوم دقت در نوع نگاه این است که هر یک از حرکات چشم بیان کننده معنا و مفهومی خاص است که می تواند هم موجب جذب و هم موجب طرد دیگران شود.

۲٫گوش سپردن به سخن طرف مقابل :

 پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در لزوم داشتن چنین مهارتی برای حفظ روابط بین فردی می فرماید: « از جوانمردی است که اگر برادرت سخن گفت، به سخنش گوش بسپاری»[۴] وقتی با دقت به حرف دیگران گوش می‌سپاریم، به او ثابت می کنیم که حرف‌هایش برای ما سودمند و در خور ا همیت است. همچنین با این حرکت تمایل خود را به ادامه ارتباط و گفتگو با وی نشان می دهیم. اهمیت این مهارت چنان است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن را نشانه جوانمردی فرد می‌داند. در حدیثی دیگر از امام باقر(علیه السلام) آمده است که ایشان توصیه فرمودند : « بر شنیدن خود حریص تر و آزمندتر باش از اینکه سخنانی بگویی و خوب گوش دادن را بیاموز چنان که خوب سخن گفتن را می‌آموزی».[۵] در حدیثی دیگر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به جنبه معنوی این مهارت اشاره می‌فرماید که : « هر گروهی که مجالست کنند و به یکدیگر گوش فرا ندهند برکت از میانشان برخیزد»[۶]

گاهی اختلافات و درگیری های ایجاد شده میان افراد هنگام برقراری ارتباط رو در رو، رعایت نکردن این کار است. در صورتی که این امر رعایت نشود چه بسا سخن ناقص شنیده شود و سوء تفاهم به وجود آید بنرای نشان دادن توجه و اعتنای خود به گفته های دیگری می توانیم از حرکات سر استفاده کنیم. همچنین می توانیم از کلمات کوتاهی چون بله، درسته و … برای اثبات گوش سپردنمان به حرف های دیگری، بهره ببریم.

۳٫ خوش رویی:

 یکی دیگر از مهارتهای غیر کلامی در برخورد با دیگران ، خوش رویی و چهرو ی خندان داشتن در ملاقات با آنان است. این مسئله در سیره یمعصومان (علیهم السلام) بسیار برجسته و پررنگ است. امام علی(علیه السلام) و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در باب چهرهی گشاده و تاثیر بسیار آن در جذی دل‌ها و استحکام محبت ها می‌فرمایند: « بدرستی که هرگز نمی‌توانید با اموالتان مردم را داشته باشید پس با خوش رویی و برخورد نیک آنها را به خود جلب کنید ».[۷] امام صادق(علیه السلام) نیز خوش رویی با مردم را کمال عقل می‌دانند[۸]  چرا که خوش رویی با مردم موجب جلب محبت آنان و دفع کدورت و دشمنی و نهایتاّ آسایش برای فرد خواهد بود. امام باقر(علیه السلام) در این زمینه می‌فرمایتد: «اخم کردن بر مردم، باعث دشمنی است».[۹] روی خوش، مبدا بسیاری از آشنایی‌ها و زداینده بسیاری از غم ها و کدورت هاست همچنان که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: «خوشرویی کینه دل را می برد».[۱۰] برخورد گرم و صمیمی باعث نزدیک شدن دل ها و افزایش محبت می شود و وسیله ای برای کنارزدن کینه ها و کدورت هاست و از منظر اسلام عبادت است و انسان را به خدا نزدیک می‌کند[۱۱] بسیار اتفاق افتاده است که با یک چهره ی شاداب ارتباط با دیگران گشوده است.

دیل کارنکگی می‌گوید: «تبسم خرجی ندارد ولی سود بسیار می‌دهد، لحظه ای بیش پایدار نیست و خاطره ی آن در سراسر عمر باقی می ماند. بنابراین، اگر مایلید مردم شما را دوست بدارند، قاعده این است که بر لب تبسم داشته باشید».[۱۲] بر همین اساس است که پیامبر گرامی اسلام، خوش رویی را نشانه دوستی پاک و خالص می داند.[۱۳] ارتباط ما با اعضای حلقه مطلوب و پایدار  نخواهد بود مگر اینکه خلوص نیت ما  به او ثابت شود و ــ

یکی از این راهها، خوش رویی در دیدار ها و ملاقات هاست.

۴٫ پرهیز از رویگردانی:

از آداب معاشرت صحیح اسلامی آن است که انسان در برخوردهای خود با مردم ، تواضع و احترام را رعایت کند، و از روی بی اعتنایی و خشم آلود، از آنان نگرداند، چنین رویگردانی که از تکبر و خود پسندی نشئت می‌گیرد، نشانه بی احترامی و باعث تیره شدن روابط گروهی و احیاناّ موجب تخریب آن خواهد شد. در تعبیر  لقمان آمده است: « و لا تصعر خدک للناس؛ با بی اعتنایی از مردم روی نگردان». واژه «تعصر» از ماده «صعر» در اصل، یک نوع بیماری است که شتر به آن مبتلا می شود، به طوری که شتر گردن خود را کج می نماید.[۱۴] این تعبیر بیانگر آن است که این گونه برخورد با انسان ها، نشانه بیماری روانی و اخلاقی است و نوعی انحراف در تشخیص و تفکر است.

مسئله رویگردانی مغرورانه از مردم، یک جسارت و توهین است که آثار شوم آن کینه پروری و کاشتن بذرعداوت و دشمنی است[۱۵] و چنین کاری موجب تباهی اخلاقی و شیوه های خداپسندانه انسانی خواهد شد. گاهی ممکن است این عمل از سوی فرد دیگری متوجه ما گردد که امام علی (علیه السلام) در نامه‌ی ۳۱ نهج البلاغه برای حفظ دوستی‌ها، از مردم درخواست می‌کند که اگر دیگران از تو روی برگرداندند تو مهربانی کن[۱۶] حضرت علی (علیه السلام) روی برگرداندن را نشانه بی اعتنایی و نا مهربانی می داند که قطع روابط و گسستن پیوندها را در پی دارد. بنابراین می‌فرماید این نامهربانی و توهین را با مهربانی و تواضع جوابگو باش تا فرد مقابل از تو آنچه انجام داده شرمنده شده و به داشتن ارتباط با  ما متمایل گردد.

۵٫ حفظ ظاهر اسلامی:

انسان به اقتضای فطرت، جویای پاکیزگی، زیبایی، تمیزی و آراستگی است، از ژولیدگی، پلیدی، پلشتی و پریشانی نفرت دارد. از آنجا که دین‌مقدس‌اسلام منطبق بر این فطرت الهی است. به پیروانش دستور می‌دهد تا همواره، مظاهر زشتی و پلیدی و بوهای بد و نفرت‌انگیز را از خود و محیط زندگی خویش دور سازند و خود را به ویژه هنگام برخورد

با دیگران زینت کنند و با ظاهری آراسته و زیبا در معرض دید همنوعان خود ظاهر شوند.

از نظر قرآن کریم، استعداد درک زیبایی از جمله مواهب فطری خداوند در روح آدمی است و وجود موجودات زیبا در جهان، پاسخی به این خواسته فطری بوده و نعمتی از نعمت‌های گرانبهای آفریدگار حکیم است.[۱۷]

قرآن‌کریم در آیه‌ای [۱۸]انسان‌ها را به آراستگی و برگرفتن زینت‌های خود، هنگام رفتن به مساجد دعوت می‌کند (که البته این توصیه منحصر به آرایش‌ظاهری نبوده و زینت‌های معنوی مانند طهارت و تقوا را نیز شامل می‌شود) سپس در آیه بعد، حکم کلّی‌تری را بیان کرده و نظر کسانی را که به غلط آراستگی و زینت را، با دین و تعالیم آسمانی مغایر می‌پندارند، مردود می‌شمارد.

«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَهَ اللهِ الَّتی اَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ‌ الطّیِّباتِ مِنَ الرِّزقِ قُلْ هیَ لِلَّذینَ امَنوا…»[۱۹] (ای رسول!) بگو چه کسی زینت‌خدا را که برای بندگان خود بیرون آورده و نیز روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو: این برای کسانی است که ایمان آورده‌اند.

پیشوایان عظیم‌الشأن اسلام نیز در این جهت توصیه‌های ارزشمندی به پیروان خود دارند. امام علی (علیه السلام) فرمود: «لِیَتَزَیَّنْ اَحَدُکُمْ لاَخیهِ الُمُسلمِ اِذا اَتاهُ کَما یَتَزَیّنُ لِلْغَریبِ الَّذی یُحبُّ اَنْ یَراهُ فی اَحْسَنِ الهَیْئَه»[۲۰] آن گونه که هر یک از شما خود را برای بیگانه‌ای می‌آراید که دوست می‌دارد او را در بهترین شکل ببیند، باید برای برادر مسلمانش نیز خود را همان‌گونه بیاراید. در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز آمده است‌ که هر گاه ایشان قصد خروج از منزل یا پذیرفتن کسی را داشت، موی سر خود را شانه می زد، سر و وضع خود را مرتّب می‌کرد، خویش را می‌آراست و برای آنکه تصویر خود را ببیند در ظرف آبی می‌نگریست وقتی علّت این امور را پرسیدند، فرمود: «اِنَّ اللهَ تَعالی یُحِبُّ مِنْ عَبْدِهِ اِذا خَرَجَ اِلی اِخوانِهِ اَنْ یَتَهَیَّأَ لَهُمْ وَ‌یَتَجَمَّلَ»[۲۱] خداوند متعال دوست دارد، هنگامی که بنده‌اش به سوی برادرانش می‌رود، خود را برای دیدار آنان آماده کند و بیاراید. هزینه‌ای که آن حضرت برای تهیّه عطر و بوی‌خوش مصرف می‌کرد، از هزینه خوراکش بیشتر بود و در شب تاریک قبل از آنکه با چشم دیده شود، از بوی خوشی که از او در فضا پراکنده بود، شناخته می‌شد.[۲۲]  از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از هر کوی و برزنی که عبور می‌کرد. تا مدّتی بوی خوشی فضای آنجا را معطر می‌ساخت به گونه‌ای که مردم می‌فهمیدند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از آن محل عبور کرده است.[۲۳] در تعالیم پیشوایان اسلام، در خصوص آراستگی ظاهر، توصیه‌های فراوانی مطرح شده که این مختصر را گنجایش همه آنها نیست. از آن جمله است توصیه به پوشیدن لباس پاکیزه و آراسته، شانه‌زدن و مراقبت از موی سر و محاسن، تمیز نگه داشتن بدن و زدودن موهای زاید آن، کوتاه‌کردن‌ناخن و موی شارب و درون‌بینی و پرهیز از آنچه که موجب نفرت و کراهت دیگران می‌شود، از قبیل بوی بد دهان که ناشی از مسواک نزدن و خلال نکردن دندان هاست.[۲۴]

نتیجه آن که اسلام، روی اصل آراستگی ظاهر (همچون آراستگی باطن) تأکید کرده است. بنابراین، باید توجه داشت که اگر مسلمانی با وضع آشفته و ظاهری زشت و پریشان در جامعه ظاهر شود، به خصوص اگر از نظر شغلی، وابستگی به حکومت اسلامی داشته باشد، وجود او یکی از وسایل تبلیغ علیه اسلام خواهد بود. وارستگی از قید ظواهر، هرگز به این معنا نیست که شخص خود را از هر گونه آرایش ظاهری محروم کند و بدین وسیله در نظر دیگران خوار و بی مقدار جلوه نماید.

۶٫ انجام خدمتی غیر منتظره :

چنانچه هرازگاهی در حق دیگران خدمتی غیر منتظره انجام دهیم، این روش در افزایش علاقه و تداوم آنان به افزایش و تعمیق  دوستی‌ها تأثیر گذار می‌باشد. بر همین اساس در کلام امام مجتبی (علیه السلام) می‌خوانیم «آغاز به بخشش قبل از درخواست، دلالت بر کرم و بزرگواری آدمی دارد ».

۷٫آگاهی از موفقیت ها و پیشرفتهای نوجوانان و جوانان در عرصه های مختلف تحصیلی، ورزشی، هنری و… و تشویق به موقع آنان می‌تواند تاثیر بسزایی در روحیه افراد برجای گذارده و علاقه مندی آنان را به پایگاه و برنامه‌های آن افزایش دهد.

۸٫ ملایمت و انعطاف پذیری :

بهره گیری از اخلاق نرم مبتنی بر مدارا و سازگاری، دل‌ها را جذب و معطوف به فعالیت‌های تربیتی می نماید. با استناد به قرآن کریم این امر در موفقیت پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قابل ملاحظه است . همانگونه که در مطلب بالا ذکر شد خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: « لَو کُنتَ فَظّاً غَلِیظَ القَلب لَانفَضُّوا مِن حَولِکَ   اگر تندخو و سخت دل بودی قطعا از پیرامون تو پراکنده می شدند».

۹٫ اطلاع از روزهای مهم زندگی :

نوجوانان و جوانان به خویشتن و آن چه به آنان تعلق دارد، دلبستگی خاصی نشان می‌دهند که این شامل تاریخ تولد آنها نیز می‌شود، لذا آگاهی از این امر و تبریک این روز و در صورت امکان تقدیم هدایایی به آنان، از جمله دیگر مواردی است که موجبات جذب آنان را بیشتر فراهم می‌سازد .

۱۰٫ تشویق و تقدیر حداکثری :

به منظور ترغیب و ایجاد انگیزه‌های لازم در افراد، تشویق ها و تقدیرهای مناسب و به جا در مرحله جذب باید حتی المقدور حداکثری صورت پذیرد تا تأثیر مناسبی در روح و روان افراد از خود برجای گذارد و موجبات جذب آنان را به پایگاه فراهم آورد .



[۱] . حلیه المتقین مجلسی، ج۷۴، ص ۸۰

[۲] . نهج الفصاحه پاینده، ۱۳۷۷، ج۲،ص۷۴۶،ح۲۸۹۳

[۳] . نهج الفصاحه پاینده،۱۳۷۷،ج۲،ص۷۱۲،ح۲۶۹۹

[۴] . نهج الفصاحه پاینده، ۱۳۷۷،ج۲،ص۷۷۷،ح۳۰۷۰

[۵] . فیض الاسلام، بی تا، ص ۱۴۲

[۶] . فیض الاسلام، بی تا ،ص۱،ص۶۷۹،ح۲۶۲۷

[۷] . اصول کافی کلینی، ترجمه مصطفوی، بی تا، ج۳، ص۱۶۱

[۸] . آداب معاشرت از دیدگاه معصومین(ع)عاملی، ترجمه فارابی، ۱۳۷۲،ص۵۱

[۹] . آداب معاشرت از دیدگاه معصومین(ع)عاملی، ترجمه فارابی،۱۳۷۲، ص۲۴

[۱۰] . اصول کافی کلینی، ترجمه مصطفوی، بی تا، ج۳، ص۱۶۲

[۱۱] . جزوه درسی تربیت در نهج البلاغه.بهشتی، ۱۳۸۷،ص۴۰۳

[۱۲] . آیین دوست یابی کارنگی، ترجمه خطیر، بی تا، ص ۹۱

[۱۳] .تاریخ پیامبر اسلام صفایی، ۱۳۸۱،ج۱،ص ۵۲۶

[۱۴] . تفسیر سوره لقمان قرائتی،۱۳۸۲،ص۶۵

[۱۵] . تفسیر سوره لقمان قرائتی،۱۳۸۲،ص۶۵

[۱۶] . ، نهج البلاغه دشتی، ۱۳۷۹،ص۵۳۵

[۱۷] . قرآن نحل (۱۶)، آیات ۵ ـ ۶، حج (۲۲). آیه ۵، کهف (۱۸)، آیه ۷، صافّات، (۳۷)، آیه ۶، فصّلت (۴۱) آیه ۱۲، ملک (۶۷) آیه ۵؛ حجر (۱۵)،‌ آیه ۱۶؛ ق (۵۰)، آیه ۶٫

. [۱۸] «یا بنی ادَمَ خُذُوا زینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدِ…» ای فرزندان آدم زینت و آرایش خود را در هر مسجدی برگیرید. (اعراف، آیه ۳۱).

[۱۹] . اعراف (۷۶)، آیه ۳۲٫

[۲۰] . بحارالانوار مجلسی ، ج ۷۹، ص ۲۹۸٫

[۲۱] . بحارالانوار مجلسی ،‌ج ۱۶، ص ۲۴۹٫

[۲۲] . بحارالانوار مجلسی ،‌ج ۱۶، ، ص ۲۴۸٫

 ۲٫بحارالانوار مجلسی ،‌ج ۱۶،  ص ۲۴۹٫

۳٫ حلیه المتقین، علامه مجلسی، باب‌های پنجم، ششم، هفتم.