سیره فردی معصومین(علیهم السلام) در ارتباط با دانش اندوزی

1f0901d60730d15480246ab3e93d846c_L

امام علی (ع) بهترین آموختنی برای جوانان را آن چیزهایی می دانستند که در بزرگسالی بدان نیازمند می شوند.۵

گرچه بنا بر عقیده پیروان حقیقی اهل بیت (ع)، علم و دانش ائمه اطهار (ع) لدنی و من عنداللهی است اما ایشان ضمن توصیه هایی به اصحاب و یاران خود و نیز در رابطه با سایر فرزندان غیرمعصوم خود نکاتی را در باب فراگیری علم، چگونگی آن، اولویت های علمی، آداب فراگیری علم و… بیان فرموده اند؛ چرا که سایر مردم (غیر از ائمه اطهار) برای آموختن و نائل شدن به درجات علمی نیازمند طی کردن تدریجی مراحل مختلف علم و آموزش اند. این نیز ناگفته پیداست که قرآن کریم که خود منادی عقل مداری و دنش محوری است هیچ مجالی را برای باقی ماندن جهالت و بیخردی و از کسب دانش محروم ماندن باقی نگذاشته است.

در همین راستا نکاتی عرضه می شود:

۱٫ اهمیت دانش آموزی: از یک منظر – در نگاه دینی- انسان ها یا عالم اند و یا متعلم؛ و سوای این دو دسته در زمره اصحاب فلاح و رستگاری دانسته نشده اند.۱ آموختن دانش در نزد اسلام تا بدانجا اهمیت دارد که اذن داده شده است که اگر دانشی در نزد کافری موجود است، مسلمانان بتوانند از آن استفاده کنند.۲

برای تعلیم و تعلم دانش نیز فضیلت ها و‌آثاری گفته شده است که گاه موجب اعجاب آدمی می گردد. از جمله اینکه هرکس که بخشی از دانش را فرابگیرد تا برای خشنودی خدا آن را به مردم بیاموزاند، خدا پاداش هفتاد پیغمبر را به وی عطا می کند. ۳

 

۲٫ یادگیری علوم مورد نیاز: در روایتی آمده است که که رسول خدا (ص) با مشاهده کسی که علم انساب و اشعار عربی و تاریخ جاهلیت را می دانست فرمودند:‌‌‌‌ این علمی است که هرکس آن را نداند آسیبی به وی    نمی رسد و هرکس هم که بداند، به حالش نفعی ندارد. (کنایه از اینکه باید به علوم مورد نیاز و سودمند به حال جامعه پرداخت).۴

و نیز در برخی ادعیه از علومی که سودی ندارند به خدا پناه می بریم: ‌” اللهم انی اعوذ بک …من علم لاینفع”.

امام علی (ع) بهترین آموختنی برای جوانان را آن چیزهایی می دانستند که در بزرگسالی بدان نیازمند می شوند.۵

از جمله علوم مورد نیاز می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. معارف دینی: امام رضا (ع)‌ در دعایی برای “احیاء کنندگان امر ائمه” دعا فرمودند. وقتی از ماهیت اینچنین افرادی سوال شد فرمودند:‌ آن کس که علوم ما را فرا بگیرد و به مردم بیاموزد، چرا که مردم اگر زیبایی های کلام ما را بدانند بی شک از ما متابعت می کنند.۶
  2. اصول عقائد: رسول خدا (ص) توصیه می فرمایند که: نخستین چیزی که به کودکانتان می آموزید کلمه توحید ( لااله الاالله) باشد.۷
  3. آموزش قرآن:‌ امام باقر (ع)‌ می فرمایند: امیرمومنان علی (ع) به فرزندانش فرمان می داد تا قرآن بخوانند.۸
  4. آموزش فقه و واجبات دینی: مردی به حضرت امیر (ع) عرض کرد: می خواهم تجارت کنم. آن حضرت (ع) فرمودند: آیا فقه (لازم برای تجارت) را می دانی؟؛ عرض کرد: خیر؛ حضرت (ع) فرمودند: وای بر تو! ابتدا فقه بیاموز و سپس تجارت کن، چرا که بیم آن است که به گرداب ربا درافتی.۹
  5. آموزش حرفه و صنعت:‌ به طور کلی آموختن هر دانشی که مورد نیاز جامعه اسلامی باشد؛ واجب است. علاوه بر این در روایات فروانی از ترغیب مردم به دامداری،‌ کشاورزی، کشتیرانی، صید ماهی و … سخن گفته شده که قهرا امر به آنها ملازم با آموزش و فراگیری آن ها نیز هست.۱۰
  6. آموزش شعر دینی و متعهد:‌ امیرمومنان (ع) به یادگیری اشعار پدر گرامی شان جناب ابوطالب(ره) توصیه می فرمودند و بیان می داشتند که : «آن را فرابگیرید و به فرزندانتان بیاموزید چرا که او بر دین خدا بود و در آن دانش بسیاری است.»۱۱
  7. آموزش مهارت: رسول خدا (ص) مردم را به یاد دادن شنا، تیراندازی و اسب سواری به فرزندان خود توصیه و ترغیب می کردند. ‌۱۲

 

۳٫ آداب تعلیم و تعلم: در روایات متعددی از آداب و شرایطی که برای امر آموزش لازم است سخن رفته است، که از جمله مهم ترین آنها می توان به فراگرفتن از شایستگان، صبوری به خرج دادن در تحصیل دانش، آموختن با نیات و انگیزه های الهی و غیرمادی، یادداشت کردن، پرسش کردن و قدردانی از استاد اشاره کرد.۱۳

منابع و پی نوشت ها:

  1. بحار، ج۱، ص ۱۹۴
  2. مشکاه اانوار، ص ۱۳۴
  3. روضه الواعظین، ص ۱۲
  4. کتاب اسرائر، ج۳،‌ ص۶۲۷
  5. شرح ابن ابی الحدید، ج ۲۰، ص۳۳۳
  6. معانی الاخبار، ص ۱۸۰
  7. کنز العمال، ج۱۶، ص ۴۴۱
  8. السرائر، ج۳، ص ۶۴۵
  9. دعائم الاسلام، ج۲، ص ۱۶
  10. مفاتیح الحیات، ص ۸۰
  11. وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص۳۳۲
  12. کافی، ج۶،ص ۴۷
  13. مفاتیح الحیات، ص ۸۱